Kobiece nakrycia głowy w XV wieku

***

Pod koniec XIV w. modne stało się wysokie i wypukłe czoło, które wygładzano wyskubywaniem włosów i regulowaniem brwi. Przyjmuje się jednak tą modę za charakterystyczną dla wieku XV. Taka moda powodowała optyczne zmniejszenie sylwetki co było głównym założeniem stylu kobiety epoki gotyku. Punktem honoru każdej damy było skonstruowanie czepca, odpowiadającego kanonom ówczesnej mody.>

Włosy upięte za uszami templettes, truffeaux, na początku XV w. dochodziły do ogromnych rozmiarów. Od około 1430 r. coraz częściej zastępowano je wypchanymi poduszkami połączonymi z wałkiem obszywanym aksamitem. Czepiec siodłowy, ponieważ tak właśnie nazywano ową konstrukcję, zakrywał wszystkie włosy i rozrastał się z czasem zarówno na wysokość jak i na szerokość. Przybierał on przy tym różnorodne formy i kształty, a niekiedy widać było spod niego rozpuszczone włosy, gładko spływające na ramiona. Przykład czepca siodłowego wyraźnie widać na obrazach malarza Petrusa Christusa"Św. Eligiusz w jego sklepie" z 1449 i "Portrecie Izabeli Portugalskiej ze św. Elżbietą" z 1457-60 r. Charakterystyczną ozdobą dla czepca siodłowego był klejnot umieszczony na jego środku furspan.Modne były również około 1455 r. upięcia ze sztywnych chust w wąskiej ale wysokiej formie, obrzucone cienką, przeźroczystą tkaniną. Wiele przykładów takiego nakrycia głowy widać w malarstwie flamandzkim np. w "Portrecie damy" z 1455 Rogier'a van der Weyden'a. W połowie tego stulecia czepce siodłowe znacznie już przybrały na wysokości. Wałki były postawione pionowo i ciasno do siebie przylegały. Podobnie wyglądały chusty, które po usztywnieniu układano na poduszkowych upięciach nad uszami lub na szczycie głowy. Przykładem jest nakrycie głowyIzabeli Portugalskiej z portretu Weyden'a z 1500 r.

Charakterystycznym dla Francji, a także dla mieszczek flamandzkich nakryciem głowy, był hennin (czyt. enę). Czas trwania mody na ten rodzaj czepca, obejmuje lata ok. 1440-1490, a przyniesiony on został ze wschodu (Persja, Arabia) gdzie nazywano je turtur. Cechą hennin była ich stożkowa forma wykonana z metalu, na której rozmieszczano ornamenty i monogramy właścicielki, a na szczycie zaczepiano delikatną, biała tkaninę welonu guimpe, spadająca w tyle na suknię. Pod koniec mody hennin, na wydłużonych czepcach, często złocistych, pojawiło się u dołu ujęcie z czarnego aksamitu, przypominający swym kształtem kapturek, lub wałek. Równocześnie modne były czepce o ściętej budowie stożka bez welonu, z ciemną tkanina okalająca twarz. Malarstwo podaje bardzo dużo przykładów hennin, pewnie ze względu na jego niecodzienną formę.Przykładem może być tryptyk z 1475 r., czy też "Portret kobiety Hansa Memlinga.W ostatnich latach XV w. spotkać można w modzie francuskiej, poduszkowate, barwne kołpaki przykrywające szczelnie głowę. Pod taki czepiec wkładano lekki welonik okrywający czoło, oraz wałeczek z czarnego aksamitu w kształcie małego półkola.

W modzie hiszpańskiej XIV w. przeważają lekkie narzucone na warkocze chusty, a w XV w. modna stała się oryginalna fryzura zwana el-tranzado. Polegała ona na okryciu tyłu głowy czepeczkiem z obręczom, z przedłużoną tkaniną oplatającą ściśle warkocz za pomocą ozdobnie skrzyżowanych galonów. Czepek el tranzado mógł być tylko lekką tkaniną, ale najczęściej zdobiony był sztywno kamieniami i pasmanterią. W pierwszych latach XVI w. moda na el tranzado przeniosła się za pośrednictwem Izabeli d'Este i Beatryczy Sforza do Włoch, gdzie była równie popularna. Do Francji zaś modę na el tranzado przyniosła królowa Eleonora, żona Franciszka I i jej dwór. El-tranzado widać na obrazie Alessandro Araldi "Portret Barbary Pallavicino", a takżena fresku Pinturicchia z Sieny z lat 1502-08.

Typowe dla pierwszej połowy XV w. mody włoskiej czepce, miały olbrzymie rozmiary i przypominały swą formą nie nakrycia głowy, ale raczej fryzury. Oparte były na stelażu balzo, pokryte jedwabnymi pasami w kolorze złocistym i otaczane grubymi, jedwabnymi warkoczami. Przykładem fryzury jest portret "Ginevry d'Este" autorstwa włoskiego malarza - Pisanell'a.

Rzadko spotykana w źródłach ikonograficznych, była ghirlanda, czyli duży okrągły wieniec z pawich piór. W drugiej potego stulecia, modne były gładkie fryzury z upiętymi w tyle warkoczami i nakryte chustami. Niektóre chusty były łowie wykonane z cienkiej, przejrzystej gazy, a u młodych dziewcząt opadały one na ramiona skręconymi końcami.U dojrzałych kobiet chusty takie łączyły się z czepcem okrywając szczelnie cała głowę i szyję. Mały czapeczek noszony przez kobiety, zwany berretta, był nakładany z tyłu na upięte włosy i wiązany pod szyją. W malarstwie czepek taki widać m.in. na obrazie Ercole de'Roberti "Portret Ginevry Bentivoglio", a także w "Portrecie młodej kobiety" Sandro Botticelli z 1475 r. Koki ozdabiano sznurami pereł i złota. Pod koniec XV w. spotyka się czasem we Włoszech fryzurę hiszpańską el tranzado z grubymwarkoczem oplecionym tkaniną.
, długim
Ozdobą głowy młodych dziewcząt był wieniec z pereł, złota i klejnotów. Wieniec taki przyjął przez ten czas w Polsce wiele nazw: toczenica, bramka, tkanka czy też kiczka. Na uroczyste okazje takie jak ślub, dziewice zakładały przepaskę, która dzięki użyciu różnej wielkości pereł i szlachetnych kamieni pozwalała na komponowanie przeróżnych wzorów. Natomiast zastosowanie w konstrukcji drucików i złotych sznureczków nadawało sztywność pożądaną zwłaszcza w szerszych przepaskach.

Kobiety zamężne w Polsce, nosiły na włosach chusty, narzucone luźno na włosy ujęte w siatkę. Chusty takie przyjęły się w Polsce pod nazwami: zawicie, ruszka, serpanka, zawojka, podwika, fachlik, swoyk, peplum, rantuch i inne. Sposobów ich nakładania było wiele. W domu narzucano je na głowę i przypinano do płóciennego czepca, utrzymującego upięte w tyle włosy. Dłuższe chusty zakładano jak szale i przerzucano przez ramię. Półokrągłe rąbki nakładane były na spodnie czepki, długie zaś drapowano wokół głowy w formę czepca. W każdym z przykładów konieczna była podwika, którą drapowano wokół szyi. Na jednym z dzieł Wita Stwosza widać wyraźnie przykład układania tego typu chusty wokół czepca. Najpierw podwiką okrywano szyję, zawiązując jej końce na głowie z prawej strony. Następnie jeden koniec zawoju doczepiano do podwiki i okręcano nim dwukrotnie głowę, a pozostały koniec przerzucano przez ramię z lewej strony. Przykład wiązania chusty wokół głowy widać również na "Portrecie kobiety" Campina'a z 1430 r.Niekiedy chusty przytrzymywano zwijanymi rąbkami, których końce związywano w węzeł z boku głowy, a także przyciskano obręczą, gdzie jeden koniec przewinięty był pod szyją i wciśnięty za obręcz.

Zamężne kobiety nosiły również czepce wykonane z aksamitu, złotogłowiu, jedwabiu i haftowane złota nicią. Najczęstszym przykładem były okrągłe stelaże z udrapowanymi wokół tkaninami i filcowe czepki przytrzymujące jedynie fryzurę z ozdobną siatką. Niekiedy siatki te wykonane były ze złotego lub brązowego sznureczka, osiągały wówczas cenę równą wartości płaszcza, czyli dwóch kóp groszy.

W Polsce czepce siodłowe zaczęto nosić dopiero od końca XV w. Mogły one przybierać rozmaite kształty i być obciągane aksamitem, złotogłowiem lub innymi cennymi tkaninami. Na czepce narzucano lekki szal z przejrzystej tkaniny, którym owijano suto cały czepiec, a także szyję, spuszczając koniec na ramiona. Główną jednak ozdobą czepca siodłowego był furspan który połyskiwał złotem i perłami.

Zarówno mężczyźni jak i kobiety nosiły w XIV i XV w. fantazyjne kaptury z długimi końcami zawijanymi na głowie. Wiele przykładów owych kaptórów można spotkać zarówno w rzeźbie jak i w malarstwie, np. w portretach młodych mężczyznSandro Botticelli z 1469 r. czy też Paolo Uccello z 1450 r.Końce takiego kaptura nazywano cornette, a mógł stać pionowo do góry, być zarzucony na bok lub na przód tworząc grzebień, wiązany w guz, wszyty do wałka okalającego głowę czy w końcu zdobiony wycinanką. W Polsce w XV w. kaptury miały raczej charakter użytkowy, dlatego też nie miały zwisającego cornette. Szyte były z grubych tkanin i ciasno otaczały policzki. Zdobione były wycinanką z grubego sukna o kształcie listków przyszytą do brzegów kołnierza. Na kaptury wkładano filcowe kapelusze o dużych brzegach i szerokim obwodzie główki.

***

Netka (2003-04-23)

Wolna Kompania Sarmacka

strona główna

powrót do góry